فسخ قرارداد مشارکت مدنی زمانی امکانپذیر است که حق فسخ در قرارداد برای شما پیشبینی شده باشد یا بر اساس قانون، دلیل معتبری برای فسخ وجود داشته باشد. بنابراین صرف اینکه شریکتان به یکی از تعهدات خود عمل نکرده، همیشه به شما حق فسخ نمیدهد. ابتدا باید مشخص شود چه تخلفی رخ داده، قرارداد برای آن چه ضمانت اجرایی تعیین کرده و آیا شرایط اعمال حق فسخ فراهم شده است. اگر حق فسخ وجود داشته باشد، میتوان قرارداد را بدون توافق شریک دیگر فسخ کرد. اما نحوه اعلام فسخ و رعایت شرایط قراردادی و قانونی اهمیت زیادی دارد. در ادامه، شرایط فسخ قرارداد مشارکت مدنی، مراحل انجام آن، نمونههای فسخ و راههای خروج شریک از مشارکت را بررسی میکنیم.
فسخ قرارداد مشارکت مدنی یعنی شما یا شریکتان همکاری را زودتر تمام کنید. این کار در دو حالت زیر ممکن است:
- در قرارداد نوشته باشید در چه شرایطی حق فسخ (اختیار قانونی یا قراردادی برای پایان دادن به قرارداد) دارید.
- با توجه به ماهیت قرارداد و شرایط پرونده، یکی از اسباب قانونی فسخ قابل استناد باشد. برای مثال در برخی موارد ممکن است فریب مؤثر هنگام انعقاد قرارداد، تخلف از شرط یا سایر اسباب قانونی، برای یکی از طرفین حق فسخ ایجاد کند.
در این مقاله از سایت علیرضا هاشمی وکیل قدم به قدم یاد میگیرید که :
- شرایط فسخ قرارداد مشارکت مدنی چیست؟
- نحوه فسخ قرارداد مشارکت مدنی به چه ترتیبی است؟
- چه زمانی خروج شریک از قرارداد مشارکت مدنی نیازی به فسخ کامل ندارد؟
| سوالات فسخ قرارداد | پاسخ |
|---|---|
| آیا قرارداد مشارکت مدنی قابل فسخ است؟ | بله؛ اگر در قرارداد حق فسخ پیشبینی شده باشد یا بر اساس قانون، سبب معتبری برای فسخ وجود داشته باشد. |
| آیا تخلف شریک همیشه حق فسخ ایجاد میکند؟ | خیر. باید بررسی شود تخلف انجام شده طبق قرارداد یا قانون، برای طرف مقابل حق فسخ ایجاد میکند یا نه. |
| آیا برای فسخ حتما باید اظهارنامه فرستاد؟ | خیر، در همه موارد الزامی نیست. اما اظهارنامه یکی از بهترین روشها برای اثبات اعلام فسخ است. |
| آیا فسخ حتما باید کتبی باشد؟ | خیر. کتبی بودن همیشه شرط صحت فسخ نیست، اما اعلام مکتوب و قابل اثبات توصیه میشود. |
| آیا برای فسخ باید به دادگاه مراجعه کرد؟ | اصولا برای اعمال حق فسخ، حکم قبلی دادگاه لازم نیست. اما اگر درباره فسخ اختلاف ایجاد شود، ممکن است مراجعه به دادگاه یا داوری لازم باشد. |
| اگر قرارداد حق فسخ نداشته باشد چه میشود؟ | باید بررسی شود آیا سبب قانونی دیگری برای فسخ وجود دارد. صرف نبود بند فسخ به معنای امکان یا عدم امکان قطعی فسخ نیست. |
| آیا خروج شریک همان فسخ قرارداد است؟ | خیر. خروج شریک، انتقال سهم، خاتمه توافقی و فسخ قرارداد مفاهیم متفاوتی هستند و آثار حقوقی یکسانی ندارند. |
شرایط فسخ قرارداد مشارکت مدنی چیست؟
پیش از هر اقدامی، باید بدانید که آیا اصلاً حق فسخ دارید یا نه. این سوال ساده، سرنوشت کل پرونده را تعیین میکند.
وجود حق فسخ در متن قرارداد
یکی از مهمترین مواردی که باید بررسی شود، وجود حق فسخ قراردادی است. ممکن است طرفین در قرارداد پیشبینی کرده باشند که در صورت وقوع شرایط مشخص، مانند عدم پرداخت آورده یا نقض یک تعهد اساسی، طرف مقابل حق فسخ داشته باشد. اگر قرارداد حق فسخ مشخصی پیشبینی نکرده باشد، باید بررسی شود که آیا با توجه به نوع قرارداد و شرایط پرونده، سبب قانونی دیگری برای فسخ وجود دارد یا خیر. صرف تخلف یکی از طرفین همیشه به معنای ایجاد حق فسخ نیست.
نمونهای از جملهبندی درست برای نوشتن حق فسخ در قرارداد
در صورت تأخیر بیش از ۱۵ روز در پرداخت سهم آورده توسط هر یک از شرکا، طرف مقابل حق فسخ یک طرفه قرارداد را خواهد داشت.
چنین جملهای هم شرط تخلف و هم مهلت را دقیق مشخص میکند.
تحقق دقیق تخلف پیشبینیشده
این نکته بسیار مهم است که تخلف باید دقیقاً همان چیزی باشد که در قرارداد ذکر شده، نه چیزی که مشابه آن است. اگر بند فسخ درباره تأخیر در پرداخت آورده صحبت کرده، اما شریک شما در انجام یک تعهد دیگر کوتاهی کرده، نمیتوانید بر اساس همان بند، قرارداد را فسخ کنید.
مدت زمان و نوع تخلف باید همان باشد که در قرارداد آمده
برای مثال، فرض کنید در قرارداد آمده که تأخیر ۳۰ روزه در پرداخت سهم آورده (دارایی یا سرمایهای که هر شریک وارد مشارکت میکند) موجب حق فسخ میشود. اگر شریک شما فقط ۲۰ روز تأخیر داشته، هرچند تخلف کرده، اما شرط دقیق 30روزه محقق نشده و فسخ شما ممکن است در دادگاه رد شود.
وجود سبب قانونی فسخ
حتی اگر قراردادتان هیچ بند فسخی نداشته باشد، قانون مدنی ایران در برخی موارد به شما حق فسخ میدهد. حتی اگر در قرارداد حق فسخ صریحی پیشبینی نشده باشد، ممکن است با توجه به ماهیت قرارداد، شروط آن و اوضاع پرونده، یکی از اسباب قانونی فسخ قابل استناد باشد. تشخیص اینکه کدام خیار یا ضمانت اجرای قانونی در قرارداد مشارکت قابل اعمال است، نیازمند بررسی دقیق قرارداد و موضوع تعهدات است.
کدام مواد قانون مدنی در مورد حق فسخ است؟
مواد ۳۹۶ تا ۴۵۷ قانون مدنی ایران به تفصیل انواع خیارات را توضیح دادهاند. برای مثال، اگر یکی از طرفین هنگام انعقاد قرارداد با انجام اقدامات یا ارائه اطلاعات خلاف واقع موجب فریب مؤثر طرف مقابل شده باشد، بسته به شرایط پرونده ممکن است بحث تدلیس یا سایر ضمانت اجراهای قانونی مطرح شود. صرف ارائه یک اطلاعات نادرست، بدون احراز شرایط قانونی، الزاما به معنای تحقق خیار تدلیس نیست. همچنین در برخی خیارات، زمان اعمال حق اهمیت زیادی دارد. برای نمونه قانون مدنی خیار عیب و خیار تدلیس را پس از اطلاع، فوری دانسته است. بنابراین تأخیر در اقدام ممکن است بر امکان استفاده از حق فسخ اثر بگذارد.
رعایت ترتیب الزام و فسخ در تخلف از شرط
یکی از اشتباهاتی که میتواند باعث شود دادگاه فسخ انجام شده را معتبر یا مؤثر نداند، نادیده گرفتن ترتیب قانونی است. در برخی موارد، به ویژه زمانی که اختلاف مربوط به تخلف از شرط فعل باشد، قانون ابتدا امکان الزام متعهد به اجرای شرط را مطرح کرده است. مطابق مواد ۲۳۷ تا ۲۳۹ قانون مدنی، بسته به شرایط ممکن است ابتدا اجبار به انجام شرط یا انجام آن به هزینه متعهد مطرح شود و در صورتی که اجرای شرط به شیوههای مقرر ممکن نباشد، حق فسخ ایجاد شود. بنابراین این ترتیب را نباید به تمام موارد فسخ تعمیم داد. اگر قرارداد مستقلا و صریحا در صورت وقوع تخلف مشخصی حق فسخ داده باشد، باید همان شرط قراردادی بررسی شود.
در یکی از پروندههای ما، موکل بدون مشورت با وکیل، برای فسخ قرارداد مشارکت اخطار رسمی ارسال کرده بود. دادگاه نیز فسخ انجامشده را معتبر تشخیص نداد و موکل مجبور شد خسارت قابل توجهی بپردازد. همین یک اشتباه ترتیبی، پرونده را کاملا برگرداند.
اعلام اراده فسخ
آخرین شرط، اما نه کماهمیتترین، نحوه اعلام فسخ است. فسخ باید به نحوی اعمال شود که اراده دارنده حق بر برهمزدن قرارداد را نشان دهد. طبق ماده ۴۴۹ قانون مدنی، فسخ میتواند با لفظ یا فعلی که دلالت بر آن کند محقق شود. بنابراین کتبی بودن در همه موارد شرط صحت فسخ نیست. با این حال، برای جلوگیری از اختلاف درباره اصل و تاریخ فسخ، بهتر است اعلام آن بهصورت مکتوب و قابل اثبات، برای مثال از طریق اظهارنامه، انجام شود.
برای اثبات بهتر اعمال فسخ میتوان از روشهایی مانند ارسال اظهارنامه، نامه دارای رسید دریافت یا سایر شیوههای قابل استناد برای اعلام اراده استفاده کرد. انتخاب روش مناسب به مفاد قرارداد و شرایط پرونده بستگی دارد.
نحوه فسخ قرارداد مشارکت مدنی
حالا که شرایط را میدانید، وقت آن رسیده که قدمبه قدم مسیر عملی فسخ قرارداد مشارکت مدنی را بدانید.
تمام اسناد را متوقف و جمعآوری کنید
پیش از هر اقدامی، تمام مستندات مرتبط را جمعآوری کنید:
- قرارداد اصلی و ضمائم آن
- مکاتبات قبلی
- فاکتورها
- گزارشهای مالی
- حتی پیامهای واتساپ یا ایمیل
هر یک از این اسناد میتواند در دادگاه دلیل اثبات تخلف یا حتی وسیله دفاع شما باشد.
بندهای فسخ و حل اختلاف را بررسی کنید
اگر قرارداد دارای شرط داوری است، پیش از طرح دعوا باید اعتبار، دامنه و موضوعات مشمول آن بررسی شود. در صورتی که اختلاف موردنظر مشمول شرط داوری معتبر باشد، رسیدگی اصولا باید مطابق سازوکار داوری پیشبینی شده در قرارداد انجام شود. هرچند در برخی موضوعات ممکن است همچنان مراجعه به دادگاه ضرورت پیدا کند.
نوع اقدام را مشخص کنید
بسته به شرایط قرارداد و رابطهتان با شریک، چند مسیر مختلف پیش روی شماست:
در جدول زیر انواع اقدام در فسخ قرارداد مشارکت مدنی را گفتهایم:
| نوع اقدام | چه زمانی استفاده میشود؟ | مزیت | ریسک / نکته حقوقی |
|---|---|---|---|
| اقاله یا خاتمه توافقی | زمانی که هر دو طرف بر پایان قرارداد توافق دارند | سریعتر و معمولاً کمهزینهتر | باید تکلیف تسویه حساب، اموال، بدهیها و تعهدات باقیمانده بهصورت دقیق مشخص شود |
| فسخ یکطرفه بر اساس حق قراردادی | زمانی که در قرارداد برای یک تخلف یا وضعیت مشخص، حق فسخ پیشبینی شده و همان شرایط محقق شده است | در صورت وجود حق فسخ معتبر، نیازمند رضایت طرف مقابل نیست | باید دقیقاً ثابت شود شرایط ایجاد حق فسخ محقق شده و تشریفات قراردادی رعایت شده است |
| فسخ بر اساس سبب قانونی | زمانی که بند صریح فسخ وجود ندارد اما با توجه به ماهیت قرارداد و شرایط پرونده، یکی از اسباب قانونی فسخ قابل استناد است | ممکن است حتی بدون پیشبینی حق فسخ در قرارداد قابل اعمال باشد | وجود سبب قانونی باید احراز شود و هر تخلفی بهتنهایی حق فسخ ایجاد نمیکند |
| اعمال فسخ و در صورت اختلاف، طرح دعوای تأیید فسخ | زمانی که حق فسخ وجود دارد و اعمال شده، اما طرف مقابل اعتبار آن را قبول ندارد | امکان تعیین تکلیف قضایی درباره اعتبار فسخ و آثار آن | دارنده حق باید وجود حق فسخ و اعمال صحیح آن را اثبات کند |
| داوری | زمانی که اختلاف مشمول شرط داوری معتبر در قرارداد باشد | در بسیاری از پروندهها میتواند سریعتر و تخصصیتر از رسیدگی قضایی باشد | ابتدا باید اعتبار و دامنه شرط داوری بررسی شود و مشخص شود اختلاف موردنظر واقعاً مشمول داوری است یا خیر |
ارسال اخطار یا اظهارنامه
ارسال اخطار یا اظهارنامه پیش از فسخ در همه قراردادها الزام قانونی عمومی نیست. با این حال، اگر قرارداد برای اعمال حق فسخ ارسال اخطار یا اعطای مهلت رفع تخلف را شرط کرده باشد، باید همان تشریفات رعایت شود. در سایر موارد نیز اظهارنامه میتواند وسیله مناسبی برای اثبات مطالبه، اعلام تخلف یا اعمال حق فسخ باشد. محتوای اظهارنامه باید شامل موارد زیر باشد:
- تخلف مشخص
- مهلت رفع تخلف، در صورتی که طبق قرارداد یا سبب فسخ موردنظر اعطای چنین مهلتی لازم باشد.
- هشدار صریح به فسخ در صورت عدم اقدام باشد.
اعلام فسخ بهصورت روشن
وقتی زمان اعلام فسخ رسید، باید صریح باشید. جملهای مانند قرارداد را فسخ میکنم درست است، اما جملهای مثل میخواهم قرارداد تمام شود ابهام دارد و ممکن است در دادگاه بهعنوان اعلام فسخ پذیرفته نشود.
هرچند قانون در همه موارد کتبی بودن فسخ را شرط تحقق آن نمیداند، بهتر است فسخ به صورت مکتوب و قابل اثبات اعلام شود تا درباره اصل اعلام، محتوای آن و تاریخ اعمال فسخ اختلاف ایجاد نشود.
درخواست تأیید فسخ در صورت اختلاف
اگر طرف مقابل فسخ را نپذیرد یا درباره وجود حق فسخ و نحوه اعمال آن اختلاف ایجاد شود، بسته به مفاد قرارداد و مرجع حل اختلاف، ممکن است لازم باشد از طریق دادگاه یا داوری، تأیید فسخ و آثار ناشی از آن را پیگیری کنید. نوع خواسته نیز باید متناسب با نتیجهای باشد که از فسخ مطالبه میکنید.
اگر در مرحله فسخ قرارداد مشارکت هستید و نمیدانید از کجا شروع کنید؟ تیم حقوقی علیرضا هاشمی آماده است. تا پس از بررسی پرونده، مسیر درست را به شما نشان دهد. همین حالا با ما تماس بگیرید.
نمونه فسخ قرارداد مشارکت مدنی
در این بخش، ساختار کلی چند نمونه پرکاربرد را میبینید. توجه داشته باشید که این نمونهها برای استفاده مستقیم نبوده و صرفاً برای آشنایی با ساختار کلی است.
در زیر یک نمونه از فسخ قرارداد مشارکت مدنی را به صورت پی دی اف برای شما قرار دادیم:
دانلود نمونه فسخ قرارداد مشارکت مدنی (PDF)
نمونه اعلام فسخ یکطرفه
یک نامه اعلام فسخ یکطرفه معمولاً شامل این موارد است:
- تاریخ نگارش، مشخصات کامل طرفین، و شماره یا تاریخ قرارداد اصلی
- ذکر دقیق تخلف با تاریخ وقوع آن
- استناد به بند فسخ قرارداد یا ماده قانونی مربوطه
- اعلام صریح فسخ قرارداد از تاریخ مشخص
- درخواست تسویه حساب و مشخص کردن مهلت برای آن
یک نمونه از فسخ یک طرفه را در پی دی اف زیر میتوانید ببینید:
دانلود نمونه اعلام فسخ یکطرفه قرارداد مشارکت مدنی (PDF)
نمونه توافق نامه پایان مشارکت
وقتی طرفین به توافق میرسند، توافقنامه پایان مشارکت باید این موارد را در بر بگیرد:
- مشخصات کامل طرفین
- اعلام صریح توافق بر پایان مشارکت
- نحوه تقسیم داراییها و بدهیهای باقیمانده
- تکلیف قراردادهای جاری با اشخاص ثالث
- اعلام برائت (رهایی از مسئولیت) متقابل طرفین از یکدیگر
پی دی اف یک نمونه از توافق نامه پایان مشارکت:
دانلود نمونه توافقنامه پایان مشارکت (PDF)
نمونه اظهارنامه فسخ قرارداد مشارکت مدنی
اظهارنامه رسمی باید ساختار زیر را داشته باشد:
- مشخصات کامل اظهارکننده و مخاطب
- موضوع اظهارنامه: آیا اخطار قبل از فسخ است یا اعلام فسخ نهایی
- شرح دقیق تخلف با ذکر جزئیات و تاریخ
- مهلت رفع تخلف (در صورتی که اظهارنامه، اخطار باشد) یا اعلام فسخ فوری
- امضا و تاریخ ارسال
پی دی اف یک نمونه از اظهارنامه فسخ قرارداد مشارکت مدنی:
دانلود نمونه اظهارنامه فسخ قرارداد مشارکت مدنی (PDF)
نمونه دادخواست تأیید فسخ
دادخواست تأیید فسخ که به دادگاه تقدیم میشود، شامل بخشهای زیر است:
- مشخص کردن خواهان (کسی که فسخ کرده) و خوانده (طرف مقابل)
- خواسته: تأیید فسخ قرارداد، و در صورت لزوم مطالبه خسارت
- دلایل و مستندات پیوست شده به دادخواست
- شرح ماوقع؛ یعنی توضیح کامل و دقیق ماجرا از ابتدا تا زمان فسخ
پی دی اف یک نمونه از دادخواست تأیید فسخ:
دانلود نمونه دادخواست تأیید فسخ قرارداد مشارکت مدنی (PDF)
هشدار مهم: این نمونهها صرفاً جهت آشنایی هستند. هر قرارداد شرایط خاص خودش را دارد و استفاده از نمونه بدون مشورت با وکیل میتواند حقوق شما را به خطر بیندازد.
چگونه از نمونه فسخ قرارداد مشارکت مدنی استفاده کنیم؟
داشتن نمونه، تنها نیمی از راه است. نحوه استفاده درست از آن نیز اهمیت زیادی دارد.
- پیش از هر چیز، قرارداد خودتان را با نمونه مقایسه کرده و ببینید چه تفاوتهایی وجود دارد.
- سپس بندهای خاص قرارداد خودتان را جایگزین کنید؛ هر قراردادی شروط منحصربه فرد خودش را دارد.
- تاریخها و مبالغ باید دقیقاً مطابق واقعیت پرونده شما وارد شوند، نه بهصورت کلی یا تقریبی.
مهمترین نکته : پیش از ارسال هر سند، حتماً یک وکیل باید آن را بررسی کند. نمونه را کپی نکنید، بلکه آن را تطبیق دهید؛ تفاوت این دو کار میتواند سرنوشت پرونده شما را تغییر دهد.
آیا خروج شریک همیشه به معنای فسخ قرارداد است؟
خیر، این یکی از رایجترین سوءتفاهمهایی است که در پروندههای مشارکت مدنی دیده میشود.
پیش از بررسی روشهای خروج شریک، باید میان سه مفهوم تفاوت گذاشت: فسخ قرارداد مشارکت، خروج یکی از شرکا و پایان مالکیت مشترک. این سه همیشه همزمان اتفاق نمیافتند. ممکن است قرارداد مشارکت فسخ شود اما مالی همچنان بهصورت مشاع در مالکیت طرفین باقی بماند؛ یا یک شریک سهم خود از مال مشترک را منتقل کند بدون اینکه تمام حقوق و تعهدات ناشی از قرارداد مشارکت به شخص جدید منتقل شود. تشخیص این موضوع به ساختار قرارداد و نوع اموال مشترک بستگی دارد.
در جدول زیر تفاوت روشهای خروج شریک از مشارکت مدنی را میتوانید ببینید:
| روش خروج | تعریف ساده | نیاز به فسخ؟ | پیامد اصلی |
|---|---|---|---|
| خروج توافقی | شرکا درباره خروج یکی از شرکا و نحوه تسویه با او توافق میکنند. | خیر | توافق طرفین مبنای خروج قرار میگیرد. اما برای انتقال بعضی اموال یا حقوق ممکن است تشریفات دیگری نیز لازم باشد. |
| انتقال سهم مشاع | شریک تمام یا بخشی از سهم خود از مال مشترک را به شخص دیگری منتقل میکند | اصولا خیر | منتقلالیه مالک سهم منتقلشده میشود. اما لزوما جانشین شریک قبلی در تمام حقوق و تعهدات قرارداد مشارکت نمیشود |
| خرید سهم توسط شریک دیگر | یکی از شرکا سهم شریک خروجی را خریداری میکند | خیر | اگر مشارکت دو نفره باشد و یک شریک تمام سهم دیگری را تملک کند، مالکیت مشترک میان آن دو پایان مییابد. در مشارکت چندنفره ممکن است مشارکت سایر شرکا ادامه پیدا کند. |
| فسخ قرارداد توسط شریک | شریکی که حق فسخ قراردادی یا سبب قانونی معتبر دارد، قرارداد را یک طرفه فسخ میکند. | بله | رابطه قراردادی حسب مورد پایان مییابد. اما فسخ لزوما به معنای تقسیم فوری اموال مشترک یا پایان مالکیت مشاع نیست. |
| پایان مشارکت و تقسیم اموال مشترک | شرکا همکاری را پایان داده و تکلیف اموال و حسابهای مشترک را مشخص میکنند. | لزوما خیر | بسته به شرایط، اموال با توافق تقسیم یا منتقل میشوند و در صورت نبود توافق ممکن است قواعد قانونی تقسیم مال مشترک مطرح شود. |
| خروج از مدیریت بدون خروج از مالکیت | شریک از مدیریت و اداره فعالیت کنار میرود اما مالکیت سهم خود را حفظ میکند | خیر | ساختار مدیریتی تغییر میکند، اما شریک همچنان نسبت به سهم خود دارای حقوق مالکانه است. مشروط به اینکه قرارداد یا توافق شرکا چنین امکانی را فراهم کند. |
خروج توافقی شریک
سادهترین و کمدردسرترین روش، خروج توافقی است. در این حالت هر دو شریک بر سر پایان همکاری توافق دارند و تنها باید یک توافقنامه کتبی تنظیم شود؛ که نحوه تسویه حساب و تقسیم دارایی را مشخص کند.
مزیت این روش، سرعت بالا و هزینه پایین آن است. مدارک لازم معمولاً شامل خود توافقنامه، صورتجلسه تقسیم دارایی، و رسید تسویه حساب است.
انتقال سهم شریک
در این روش، شریکی که میخواهد خارج شود، سهم خود را به شخص ثالثی میفروشد یا منتقل میکند. این کار معمولاً نیازمند موافقت سایر شرکا است، مگر آنکه در قرارداد اصلی چیز دیگری پیشبینی شده باشد. شرایط قانونی این انتقال باید در قرارداد جدید به صورت دقیق نوشته شود؛ تا از بروز اختلاف در آینده جلوگیری شود.
خرید سهم توسط شریک دیگر
گاهی شریک باقیمانده ترجیح میدهد بهجای ورود شخص ثالث، خودش سهم شریک خروجی را بخرد. نحوه ارزشگذاری سهم در این حالت اهمیت زیادی پیدا میکند.
این ارزشگذاری میتواند بر اساس موارد زیر انجام شود:
- نظر کارشناس رسمی
- فرمول از پیش تعیینشده در قرارداد
- یا توافق طرفین
نکته: تنظیم یک توافقنامه کتبی دقیق در این مرحله ضروری است تا از اختلافات بعدی جلوگیری شود.
فسخ قرارداد توسط شریک
این روش همان مسیری است که در بخشهای قبلی به تفصیل توضیح دادیم. یعنی زمانی که شریک، به دلیل تحقق یک حق فسخ قراردادی یا سبب قانونی معتبر، قرارداد را فسخ میکند. صرف تخلف طرف مقابل در همه موارد به تنهایی حق فسخ ایجاد نمیکند.
پایان مشارکت و تقسیم داراییها
با پایان رابطه مشارکت، باید تکلیف حسابهای طرفین، تعهدات باقی مانده و اموال مشترک مشخص شود. اگر مال مشترکی میان شرکا باقی مانده باشد، پایان قرارداد لزوما به تنهایی موجب تقسیم آن نمیشود و ممکن است توافق بر تقسیم، انتقال سهم یا حسب مورد اقدام قانونی دیگری لازم باشد.
نحوه تسویه حساب پس از پایان مشارکت به مفاد قرارداد، نوع آوردهها، مالکیت داراییها، بدهیهای ایجادشده و وضعیت اشخاص ثالث بستگی دارد. در این مرحله باید میزان مطالبات و بدهیها، سهم هر شریک از اموال مشترک و نحوه تقسیم یا انتقال آنها بهصورت جداگانه مشخص شود.
انجام حسابرسی (بررسی دقیق حسابها توسط متخصص) مستقل در این مرحله، از بروز اختلافات بعدی جلوگیری میکند.
خروج از مدیریت بدون خروج از مالکیت
این گزینه اغلب نادیده گرفته میشود، در حالی که میتواند راهحل بسیار مناسبی باشد. این روش زمانی کاربرد دارد؛ که یک شریک میخواهد از درگیریهای روزانه مدیریت کسبوکار خارج شود، اما همچنان مالک سهم خود باقی بماند و از سود مشارکت بهرهمند شود.
در یکی از پروندههای ما، دو شریک تجاری فکر میکردند تنها راه خروج یکی از آنها، فسخ قرارداد است. ما به آنها راهحل انتقال سهم را پیشنهاد دادیم؛ که نه تنها کسب وکار را حفظ کرد، بلکه هر دو طرف از نتیجه راضی بودند.
بعد از فسخ چه اتفاقی میافتد؟
پس از تکمیل فرآیند فسخ، چند موضوع مهم باید بلافاصله رسیدگی شود.
تکلیف قراردادهای جاری با اشخاص ثالث (طرفهای دیگر)
باید مشخص کنید که چه کسی مسئولیت قراردادهایی را که با تأمینکنندگان، مشتریان یا سایر طرفهای سوم منعقد شده، به عهده میگیرد. توافق شرکا درباره تقسیم مسئولیتها لزوما حقوق اشخاص ثالث را تغییر نمیدهد. بنابراین باید بررسی شود قرارداد با شخص ثالث به نام چه کسی منعقد شده، چه کسی متعهد است و آیا انتقال تعهد یا تغییر طرف قرارداد نیازمند رضایت شخص ثالث است یا خیر.
بدهیهای مشترک
در روابط داخلی میان شرکا، نحوه تحمل بدهیها میتواند تابع قرارداد و توافق آنان باشد. اما این توافق داخلی لزوما در برابر طلبکار یا سایر اشخاص ثالث قابل استناد نیست. برای تعیین مسئول پرداخت هر بدهی باید منشأ تعهد، قرارداد مربوط و حدود اختیار هر شریک بررسی شود.
تقسیم داراییها
نحوه تعیین تکلیف داراییها به نوع مال، میزان سهم هر شریک، مفاد قرارداد و توافق طرفین بستگی دارد. اگر مال بهصورت مشاع در مالکیت شرکا باشد، تقسیم آن تابع قواعد مال مشترک است و در صورت نبود توافق، ممکن است نیاز به طی تشریفات قانونی تقسیم وجود داشته باشد.
مسئولیتهای مالیاتی
مسئولیتهای مالیاتی بعد از فسخ همچنان پابرجا هستند و باید نسبت به تسویه حساب با سازمان امور مالیاتی اقدام شود.
تکلیف کارمندان
تکلیف کارمندان (در صورت وجود) نیز باید طبق قانون کار مشخص شود؛ آیا قرارداد کاری آنها ادامه مییابد، منتقل میشود، یا خاتمه پیدا میکند.
مهلتهای قراردادی و قانونی پس از پایان مشارکت
پس از پایان قرارداد باید مهلتهایی که در خود قرارداد، توافق پایان همکاری یا قوانین مربوط به هر تعهد پیشبینی شدهاند بررسی شوند. برای همه قراردادهای مشارکت مدنی یک مهلت واحد و عمومی برای تسویه وجود ندارد.
چگونه قرارداد مشارکت تنظیم کنیم که خروج شریک باعث بحران نشود؟
یکی از مهمترین بخشهای هر راهنمای تنظیم قرارداد، پیشبینی نحوه پایان همکاری است. برای پاسخ به این سؤال که چگونه قرارداد تنظیم کنیم، فقط نباید به آورده، سود و تعهدات زمان همکاری توجه کرد؛ بلکه موارد زیر نیز باید از ابتدا مشخص شوند:
- نحوه خروج شریک
- روش ارزشگذاری سهم
- مهلت رفع تخلف
- تکلیف داراییها
نکات مهم حقوقی در تنظیم قرارداد مشارکت
اگر میخواهید قراردادی تنظیم کنید که در آینده دچار بحران نشوید، این بندها را حتماً در نظر بگیرید:
بند فسخ
شرایط دقیق تحقق حق فسخ، مهلت اخطار قبل از فسخ، و روش صحیح اعلام آن باید بهروشنی و بدون ابهام نوشته شود.
بند ارزشگذاری سهم
روش محاسبه ارزش سهم هر شریک باید از ابتدا مشخص شود؛ این روش میتواند بر اساس موارد زیر انجام شود:
- نظر کارشناس مستقل
- فرمول ثابت محاسباتی
- توافق طرفین در زمان خروج
بند مهلت رفع تخلف
باید مشخص شود که طرف مقابل چند روز فرصت دارد تا تخلف خود را جبران کند، پیش از آنکه حق فسخ فعال شود.
بند تکلیف داراییها
در صورت پایان مشارکت، مشخص شود؛ که چه کسی کدام دارایی را نگه میدارد؟ همچنین باید معلوم شود که چگونه ارزشگذاری و تقسیم صورت میگیرد؟
بند رقابت (عدم رقابت)
باید مشخص شود که آیا شریک خروجی میتواند بعد از خروج، در همان حوزه فعالیت رقیب تأسیس کند یا خیر. شرط عدم رقابت باید از نظر موضوع، مدت، محدوده فعالیت و سایر شرایط بهگونهای تنظیم شود که با قوانین آمره و حقوق اشخاص تعارض پیدا نکند؛ بنابراین درج یک ممنوعیت کلی و نامحدود میتواند از نظر قابلیت اجرا محل اختلاف باشد.
بند داوری
مشخص کنید اختلافات احتمالی از طریق دادگاه حل میشود یا داوری، و این انتخاب میتواند زمان و هزینه حل اختلاف را بهشدت تغییر دهد.
میخواهید قراردادی تنظیم کنید که از همان ابتدا جلوی بحرانهای آینده را بگیرد؟ تیم حقوقی علیرضا هاشمی در تنظیم قراردادهای مشارکت مدنی تخصص و تجربه بالایی دارد. برای مشاوره اولیه با ما در تماس باشید.
کلام آخر
فسخ قرارداد مشارکت مدنی فقط زمانی امکانپذیر است که حق فسخ قراردادی یا سبب قانونی معتبر وجود داشته باشد و شرایط استفاده از آن نیز محقق شده باشد. صرف تخلف شریک همیشه بهتنهایی حق فسخ ایجاد نمیکند.
همچنین باید میان فسخ قرارداد، خروج شریک و پایان مالکیت مشترک تفاوت قائل شد. زیرا ممکن است قرارداد پایان پیدا کند اما اموال همچنان مشاع باقی بمانند، یا شریک بدون فسخ قرارداد از مشارکت خارج شود.
به همین دلیل، پیش از ارسال اظهارنامه یا اقدام قضایی، بهتر است ابتدا قرارداد و شرایط پرونده دقیق بررسی شود تا مشخص شود فسخ واقعا بهترین راهکار است یا روش دیگری مانند خروج توافقی، انتقال سهم یا مطالبه انجام تعهد نتیجه مناسبتری دارد.
سوالات متداول
1- آیا میتوان بدون دادگاه قرارداد مشارکت مدنی را فسخ کرد؟
بله. اگر حق فسخ معتبر ایجاد شده باشد، اصولاً اعمال فسخ لزوماً نیازمند حکم قبلی دادگاه نیست و میتوان آن را خارج از دادگاه اعمال کرد. ارسال اظهارنامه یکی از بهترین روشها برای اثبات اعلام فسخ است، اما در همه موارد شرط صحت آن نیست. اگر درباره اصل حق فسخ یا آثار آن اختلاف ایجاد شود، ممکن است بسته به قرارداد و مرجع حل اختلاف، مراجعه به دادگاه یا داوری ضرورت پیدا کند.
2- شرایط فسخ قرارداد مشارکت مدنی چیست؟
- وجود حق فسخ قراردادی یا سبب قانونی معتبر
- تحقق شرایط ایجاد حق فسخ
- رعایت تشریفات و مهلتهای قراردادی یا قانونی مربوط
- اعمال روشن حق فسخ و امکان اثبات آن
ترتیب الزام و سپس فسخ، قاعده همه موارد فسخ نیست و بهویژه در برخی موارد تخلف از شرط فعل مطرح میشود.
3- بعد از فسخ قرارداد مشارکت، داراییها چطور تقسیم میشود؟
نحوه تعیین تکلیف داراییها پس از فسخ به مفاد قرارداد، نوع آورده، میزان مالکیت هر شریک، بدهیها و وضعیت اموال مشترک بستگی دارد. در مورد اموال مشاع، اگر شرکا بر تقسیم توافق نکنند، ممکن است قواعد قانونی تقسیم مال مشترک اعمال شود.
4- آیا خروج یک شریک به معنای پایان قرارداد مشارکت است؟
نه لزوما. ممکن است شریک سهم خود را منتقل کند یا طرفین بر خروج او توافق کنند. با این حال، انتقال سهم از مال مشترک لزوماً به معنای انتقال تمام حقوق و تعهدات قراردادی شریک نیست و اگر در یک مشارکت دو نفره، یک شریک تمام سهم شریک دیگر را تملک کند، دیگر مالکیت مشترک میان آن دو باقی نمیماند.
5- اگر قرارداد مشارکت بند فسخ نداشته باشد چه کار کنیم؟
نبود بند فسخ به این معنا نیست که حتماً امکان فسخ وجود دارد یا وجود ندارد. ابتدا باید بررسی شود آیا با توجه به ماهیت قرارداد، شروط آن و اتفاقی که رخ داده، سبب قانونی دیگری برای فسخ وجود دارد یا خیر. اگر حق فسخ وجود نداشته باشد، ممکن است بهجای فسخ، راهکارهایی مانند الزام به انجام تعهد، مطالبه خسارت، توافق بر خاتمه همکاری یا سایر اقدامات متناسب با پرونده مطرح باشد.
6- هزینه فسخ قرارداد مشارکت مدنی از طریق دادگاه چقدر است؟
هزینه بستگی به ارزش موضوع دعوا دارد و شامل هزینه دادرسی، حقالوکاله وکیل و احتمالاً هزینه کارشناس میشود. برای تخمین دقیق با یک وکیل مشورت کنید.